Τι είναι η κοινωνία των πολιτών;

Σήμερα όλο και περισσότεροι αναφέρονται στην έννοια της κοινωνίας των πολιτών. Στον ευρωπαϊκό χώρο η συζήτηση έχει αρχίσει εδώ και καιρό. Στη χώρα μας, έστω και καθυστερημένα η έννοια της κοινωνίας των πολιτών αποτελεί πολιτικό ζητούμενο. Τμήματα πολιτικών σχηματισμών με πιο ανοιχτό πνεύμα μιλάνε για τα κόμματα νέου τύπου κι άλλες παρόμοιες εκδοχές. Όλα αυτά αποτελούν τομή με τον τρόπο που παραδοσιακά οργανώναμε τη δράση μας. Το ερώτημα είναι γιατί τώρα η συζήτηση για την κοινωνία των πολιτών;

Η κρίση των κομμάτων

Θεωρώ ότι η ανάπτυξη της έννοιας «κοινωνία των πολιτών» είναι αποτέλεσμα της κρίσης των παραδοσιακών κομμάτων. Συνοπτικά αναφέρω κάποια αίτια, που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικά, τα οποία οδήγησαν σ’ αυτή την κρίση. Αρχικά στα χρόνια της μεταπολίτευσης παρατηρούμε μια μεγέθυνση των πολιτικών κομμάτων. Όμως αυτή η μαζικοποίηση δεν συνοδεύτηκε από κάποια θεσμική αλλαγή στη δομή τους. Αντίθετα διατήρησαν την παραδοσιακή προδικτατορική δομή του κόμματος που χαρακτηριστικό της είχε τις πελατειακές σχέσεις, το ρουσφέτι κλπ. Μάλιστα όσο αυξανόταν αριθμητικά η δύναμή τους τόσο αυξάνονταν αυτά τα χαρακτηριστικά. Το δημοκρατικό έλλειμμα στη δομή τους εντεινόταν και από την ύπαρξη παρωχημένων οργανωτικών μορφών π.χ. ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός. Ουσιώδης λόγος επίσης υπήρξε η προτεραιότητα στο πολιτικό και κομματικό κόστος που απομάκρυνε από αυτά ένα πλήθος αξιόλογων ατόμων. Τέλος η κατάρρευση των μεγάλων ιδεολογιών αποτέλεσε και το κύκνειο άσμα του παραδοσιακού κόμματος. Στα παραπάνω αίτια που έχουν μια αρνητική απόχρωση μπορούμε να εντάξουμε άλλο ένα αίτιο με ένα χαρακτήρα θετικό. Ο φιλελευθερισμός της καθημερινής ζωής σήμερα κάνει προτιμότερη την ένταξη σε μια ομάδα πολιτών που οργανώνεται περισσότερο δημοκρατικά, στην οποία υπάρχουν χαλαρότερες σχέσεις πειθαρχίας, η δομή της δεν είναι κάθετη, όπως στα παραδοσιακά κόμματα, αλλά οριζόντια, ενώ παράλληλα λειτουργεί πιο πρωτότυπα ή και πιο αποτελεσματικά.
 

Η έννοια: τι είναι η κοινωνία των πολιτών

Σε θεωρητικό επίπεδο η συζήτηση για την κοινωνία των πολιτών περιλαμβάνει απόψεις που ξεκινούν από τη μαρξιστική θεώρηση ή άλλες που καταλήγουν στα ίδια συμπεράσματα μέσα όμως από άλλη φιλοσοφική θεώρηση. Στο έργο του Μαρξ η έννοια κοινωνία των πολιτών αποτελεί το αντίθετο του κράτους ενώ άλλες φορές ταυτίζεται με την αγορά ή όπως λέγεται με την «κοινωνία των αστών». Η απουσία αναφοράς στην μαρξιστική σκέψη για την κοινωνία των πολιτών ήταν και ο βασικότερος λόγος που η αριστερά έδωσε πολύ αργότερα τη βαρύτητα την οποία άξιζε η έννοια αυτή.

Συγκεκριμένα η κοινωνία πολιτών αποτελεί έναν τρίτο, έναν ενδιάμεσο, χώρο που στέκεται πέρα από το κράτος και την αγορά. Πρόκειται δηλαδή για ένα χώρο αυτονομίας απέναντι στην αλαζονεία και  στον αυταρχισμό του κράτους αλλά κι’ απέναντι στην κυριαρχία της αγοράς. Η κοινωνία των πολιτών υπάρχει γιατί είναι επικίνδυνο το κράτος να παρεμβαίνει παντού όπως επίσης η καθημερινή ζωή των ατόμων να διέπεται αποκλειστικά από τους νόμους της αγοράς. Στην κλασσική φιλοσοφική σκέψη του γερμανικού ιδεαλισμού, για παράδειγμα στον Χέγκελ, η κοινωνία των πολιτών  συνδέεται με τα καλλιεργημένα υποκείμενα που ασκούν κριτική στην κρατική εξουσία όπως επίσης μπορούν να αντιληφθούν τα πνευματικά μορφώματα ή άλλα παρόμοια φαινόμενα .Είναι μάλιστα πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι περισσότερες θεωρητικές απόψεις είτε προέρχονται από τη μαρξιστική παράδοση είτε όχι θεωρούν ότι η κοινωνία των πολιτών αποτελεί αυτόν τον ενδιάμεσο χώρο κι ο  οποίος μπορεί να παρέμβει στον πολιτικό ή στον κοινωνικό χώρο   και να προάγει τον δημόσιο λόγο και τη δημόσια κριτική. Έχω στο μυαλό μου, για παράδειγμα, τον Norberto Bobbio , όπου ο ιταλός φιλόσοφος, αν και μη μαρξιστής, χρησιμοποιεί για την κοινωνία των πολιτών τη διευρυμένη έννοια του κόσμου της ζωής ( LebensWelt ), μια έννοια  που μπορεί να δώσει απαντήσεις και να προτείνει λύσεις σε ποικίλα θέματα όπως αυτά που αναφέρονται στην προστασία και κατοχύρωση των δικαιωμάτων, σε θέματα κοινωνικής πολιτικής στα θέματα της απασχόλησης ή της ανεργίας. Όμως και στην περίπτωση του Bobbio χαρακτηριστικό της κοινωνίας των πολιτών είναι η αυτονομία της από το κράτος ή την αγορά. Εννοείται ότι η ανάπτυξη αυτού του ενδιάμεσου χώρου αποτελεί κι ένα κριτήριο δημοκρατικότητας κι ορθής λειτουργίας των θεσμών μέσα στην κοινωνία. Θα λέγαμε μάλιστα ότι ένας κοινωνικός οργανισμός αναπτύσσεται δημοκρατικά όταν στο εσωτερικό του ωριμάζουν και λειτουργούν χώροι αυτονομίας που ο ένας δεν υπάγεται στον άλλο αντίθετα πρέπει να παρουσιάζουν έναν υψηλό βαθμό διαφοροποίησης. Για παράδειγμα ένας πολιτικός θεσμός δεν θα καθορίζει τη λειτουργία ενός πολιτιστικού ή ενός εκκλησιαστικού θεσμού ή το αντίθετο. Η πρώην Σοβιετική ένωση ή η Κίνα αποτελούν αυταρχικά καθεστώτα γιατί το πολιτικό στοιχείο καθορίζει το οικονομικό, το πολιτιστικό, το οικονομικό κλπ ή επίσης το Ιράν και οι παρόμοιες με αυτό χώρες είναι αυταρχικές γιατί η θρησκευτική λογική κυριαρχεί πάνω στο πολιτικό το πολιτιστικό, στις σχέσεις των φύλων κλπ.

Θεωρήσαμε ότι η κοινωνία των πολιτών αποτελεί έναν αυτόνομο χώρο που αναπτύσσει τα ενδιάμεσα στρώματα ανάμεσα στο κράτος και την αγορά. Όμως μπορούμε να αναρωτηθούμε τα επιχειρηματικά lobbies , τα pression groups του εξωτερικού και άλλες τέτοιες ομάδες είναι μέρος της κοινωνίας των πολιτών; Για τον Κορνχάουζεν «η δύναμη της κοινωνίας των πολιτών εξισώνεται με την ισχύ των μη κρατικών ενδιάμεσων στρωμάτων χωρίς όμως να λαμβάνει υπόψη του ότι αυτές οι ομάδες υποσκάπτουν παρά προστατεύουν την αυτονομία των πολιτών». Kornhausen The politics of Mass Society .1959. « M ε άλλα λόγια δεν αρκεί να λάβουμε υπόψη μας τη δύναμη των ενδιάμεσων στρωμάτων γενικά και αόριστα». Μάλιστα ο Ν. Μουζέλης σε ένα κείμενό του για την κοινωνία των πολιτών αναρωτιόταν εάν η ρωσική μαφία που βρίσκεται σε έναν ανάλογο ενδιάμεσο χώρο ονομάζεται κοινωνία των πολιτών; Η απάντηση είναι προφανώς όχι.

Μπορούμε λοιπόν μετά από την αρχική διάκριση της κοινωνίας των πολιτών να την ορίσουμε πιο θετικά, να κατανοήσουμε δηλαδή τα ποιοτικά της στοιχεία. Αρχικά στο πολιτικό επίπεδο η ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών αποτελεί τον έλεγχο της πολιτικής εξουσίας με κύριο άξονα την κατοχύρωση και προστασία  των δικαιωμάτων  αλλά και την προστασία των πολιτών από άλλους θεσμούς λεβιάθαν όπως για παράδειγμα απέναντι στη δημόσια διοίκηση. Εννοείται ότι αυτόνομοι οργανισμοί όπως ο Συνήγορος του πολίτη  ενισχύει την αυτονομία της κοινωνίας των πολιτών Σε τοπικό επίπεδο μπορεί να αποτελεί μορφή ελέγχου απέναντι στις τοπικές ελίτ  π.χ. απέναντι στη δημαρχιακή εξουσία ή μοχλό προστασίας και παρέμβασης των πολιτών σε τοπικού περιεχομένου προβλήματα. Χαρακτηριστικό σε όλες αυτές τις περιπτώσεις είναι ότι αυτός ο ενδιάμεσος χώρος, είτε πρόκειται για ομάδες πολιτών, μη κυβερνητικές οργανώσεις, σωματεία κλπ καλλιεργούν μια διαφορετική πολιτική κουλτούρα κι ένα καινούριο πολιτικό ήθος.

Στο κοινωνικό επίπεδο η κοινωνία των πολιτών είναι θεράπων της έννοιας της αλληλεγγύης

Θεωρώ ότι η έννοια αυτή μπορεί να εκφραστεί ικανοποιητικά μέσα από μια νέα αντίληψη εθελοντισμού. Η δημιουργία ενός δικτύου εθελοντικών οργανώσεων στα πλαίσια της τοπικής κοινωνίας πραγματικά θα αποτελούσε το πρώτο βήμα. Μια τέτοια κατάσταση θα ιεραρχούσε τα προβλήματα και θα οργάνωνε τις δράσεις. Εννοείται ότι η κοινωνία του εθελοντισμού συνεχίζει και διευρύνει την παραδοσιακή αντίληψη της φιλανθρωπίας

Επίσης σε κοινωνικό επίπεδο μια πρωτότυπη πρόταση θα ήταν ένα δίκτυο, στα πλαίσια της τοπικής κοινωνίας που θα συνέδεε την προσφορά και τη ζήτηση στο χώρο της προσφερόμενης εργασίας.

Τέλος σε κοινωνικό επίπεδο πρέπει να διαμορφωθεί μια νέα εταιρική αντίληψη. Θέμα που αποτελεί ταμπού για τα παραδοσιακά κόμματα αλλά και τις υπάρχουσες ομάδες πολιτών. Έχουμε  συνειδητοποιήσει, για παράδειγμα, πόσες εταιρείες δραστηριοποιούνται σε μια τοπική κοινωνία; Δυστυχώς μια κρατικιστική αντίληψη που διαπερνά όλο το πολιτικό φάσμα θεωρεί  ότι μια ιδιωτική επιχείρηση παράγει απλά και μόνο προϊόντα και υπηρεσίες και προφανώς κέρδη για τους μετόχους της. Λησμονούμε ότι οι ανώνυμες εταιρείες είναι κοινωνικοί οργανισμοί με ευθύνη απέναντι στον τοπικό χώρο μέσα στον οποίο αναπτύσσονται, τους εργαζομένους, το φυσικό περιβάλλον. Έχουμε σκεφτεί με ποιο τρόπο θα μπορούσαμε να τις χρησιμοποιήσουμε στα πλαίσια της τοπικής κοινωνίας; Αυτό αν και ηχεί παράδοξα στην κοινωνία μας, αποτελεί έναν κοινό τόπο στον ευρωπαϊκό χώρο.

Δεν θα σταθούμε, προς το παρόν, σε άλλα εμπειρικά παραδείγματα —τα οποία άλλωστε μπορούν να είναι πάρα πολλά—- γιατί αυτά έπονται. Το κύριο πρόβλημα στην χώρα μας είναι ότι η κοινωνία των πολιτών παραμένει ατροφική. Η δημιουργία, η ενθάρρυνση των οργανώσεων, των ομάδων πολιτών είναι άλλωστε το πρώτο βήμα. Άλλο βήμα είναι η υλοποίηση των προτάσεων και φυσικά άλλο το πώς η κοινωνία των πολιτών μπορεί να αποκτήσει ηγεμονικά χαρακτηριστικά. Γι’ αυτά όμως τα θέματα θα επανέλθουμε.

Πάνος Σ Παπαδόπουλος

Ph . D Paris X