Η βιοπολιτική στην εποχή του COVID-19

Από τότε που ο κορωνοϊός έκανε την εμφάνισή του στη ζωή μας, πληθώρα κειμένων έχουν γραφτεί για τη σύνδεση της διαχείρισης της πανδημίας παγκοσμίως με την εφαρμογή της θεωρίας της βιοπολιτικής και δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι τα μέτρα που εισάγονται για την αντιμετώπιση της κατάστασης αποσκοπούν σε έναν άνευ προηγουμένου έλεγχο της ζωής των πολιτών. Τί υποστηρίζει όμως η θεωρία της βιοπολιτικής και γιατί θεωρείται επίκαιρη στις μέρες μας;

Εισηγητής της θεωρίας της βιοπολιτικής θεωρείται ο Γάλλος φιλόσοφος Μισέλ Φουκώ, ο οποίος αναφέρθηκε στην έννοια αυτή κατά τη διάρκεια μίας σειράς παραδόσεων στο Κολλέγιο της Γαλλίας  (1978-1979)[1]. Σύμφωνα με τη θεωρία της βιοπολιτικής, η πολιτική εξουσία επιχειρεί να ελέγξει και να ρυθμίσει την ίδια τη ζωή και τον θάνατο του πληθυσμού, χρησιμοποιώντας τεχνικές διαχείρισης και ρύθμισης της ζωής, μέσω αξιοποίησης των κατακτήσεων της βιοτεχνολογίας, της ανάλυση γενετικών δεδομένων και στατιστικών και του ελέγχου των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων, κεφαλαιοποιώντας δηλαδή εν τέλει την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη[2]. Προς διαιώνιση δηλαδή και επέκταση της εξουσίας της, η καθεστηκυία τάξη παρεμβαίνει στον πυρήνα της ζωής των πολιτών και τη διαμορφώνει κατά τέτοιο τρόπο, ώστε εν τέλει να μην επεμβαίνει εκ των υστέρων ρυθμιστικά μέσω της καταστολής ή της ενσωμάτωσης, αλλά διαμορφώνοντας ουσιαστικά εκ των ενόντων, το αντικείμενο του ελέγχου της.

 

Πολλοί υπέρμαχοι της θεωρίας της βιοπολιτικής είδαν στην εποχή του κορωνοϊoύ μία επιθετική μορφή της θεωρίας αυτής, όπου η επιβολή αυστηρών περιοριστικών μέτρων και η επίκληση της κατάστασης ανάγκης θεωρήθηκε από αυτούς ως μία προσπάθεια των κρατών να ασκήσουν έλεγχο σε κάθε σφαίρα της ζωής των πολιτών, ελέγχοντας παραμέτρους του ιδιωτικού βίου οι οποίες δεν θα έπρεπε να ετερορυθμίζονται από την πολιτική εξουσία. Ένθερμος υποστηρικτής της θεωρίας αυτής είναι ο Giorgio Agamben, ο οποίος θεωρεί ότι η επιβολή της κατάστασης ανάγκης και της συνακόλουθης κοινωνικής απομόνωσης συνιστά μία κεκαλυμμένη προσπάθεια ελέγχου της ζωής των πολιτών, με στόχο τη μετατροπή τους σε υποκείμενα τα οποία ζουν μία «γυμνή ζωή (barelife)»[3]. Στο έργο του HomoSacer αναφέρεται στην έννοια της «γυμνής ζωής», δηλαδή σε μία ζωή που θα επιτελεί μόνο τις βιολογικές της λειτουργίες, αποστερημένη από κάθε έννοια δικαιώματος και αξίας, μετατρεπόμενη σε έρμαιο της αντίστοιχης πολιτικής εξουσίας[4].

Αν και οι θέσεις του Agamben έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον από φιλοσοφικής σκοπιάς, η επιβολή των μέτρων παγκοσμίως για τη διαχείρισης της πανδημίας δεν φαίνεται να απηχεί μία οργανωμένη προσπάθεια εφαρμογής της θεωρίας της βιοπολιτικής, υπό το πρίσμα των όσων υποστηρίζει ο Agamben. Εξάλλου σε απάντηση στον Agamben σύγχρονοι θεωρητικοί υποστηρίζουν ότι οι εφαρμογές της βιοπολιτικής λαμβάνουν χώρα συντεταγμένα και χωρίς να γίνονται αντιληπτές, επομένως η άποψη του Agamben περί εκμετάλλευσης της πανδημίας για εδραίωση ακραίων πρακτικών βιοπολιτικής θεωρήθηκαν παρωχημένες και χωρίς έρεισμα στις τωρινές συνθήκες[5]. Αντίθετα, η επιβολή κατάστασης ανάγκης για την αντιμετώπιση της πανδημίας κρίνεται ως θεμιτή και δικαιολογημένη για την προστασία της υγείας και της ευημερίας του κοινωνικού συνόλου.

Ειδικότερα, στο Ελληνικό Σύνταγμα τα σχετικά με τη δυνατότητα επιβολής κατάστασης ανάγκης σε περιπτώσεις εξαιρετικά επείγουσας και απρόβλεπτης ανάγκης (αδυναμίας) ορίζονται στο άρθρο 44 παρ. 1, όπου ορίζεται ότι σε τέτοιες περιπτώσεις είναι θεμιτή η κάμψη της απόλυτης προστασίας δικαιωμάτων και ελευθεριών[6]. Για παράδειγμα, η επιβολή του περιορισμού κυκλοφορίας με σκοπό τον περιορισμό της μετάδοσης του ιού μπορεί να θεωρηθεί ως μέσο άσκησης βιοπολιτικής και θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι συνδέεται με την έννοια της απλής επιβίωσης του Agamben, κινείται όμως όχι προς την κατεύθυνση του ελέγχου και της αποστέρησης των ελευθεριών, αλλά προς την προστασία του Άλλου[7].

Θα λέγαμε ότι απηχεί μία έννοια της βιοπολιτικής από τη θετική της σκοπιά και ενέχει μία φουκωϊκή διάσταση της θεωρίας αυτής, όπου στόχος της εξουσίας είναι η προστασία και ενδυνάμωση της ζωής, με στόχο την ανάδυση σε ανθεκτικότερα -και πιο παραγωγικά, μοντέλα επιβίωσης[8]. Υπό το πρίσμα αυτό, οι όροι και η έννοια της βιοπολιτικής μπορούν να χρησιμοποιηθούν στον κοινωνικό διάλογο ώστε να αναδειχθεί η ανάγκη ενδυνάμωσης του κοινωνικού κράτους που θα παρεμβαίνει για την προστασία της ζωής και της υγείας του συνόλου των πολιτών και θα διασφαλίζει τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μπορούμε δηλαδή να κάνουμε λόγο για μία έννοια “δημοκρατικής” βιοπολιτικής, που θα αναδείξει την ανάγκη για την ενίσχυση της δημόσιας υγείας, τη βελτίωση των υποδομών και την προστασία του κοινωνικού περιβάλλοντος[9].

Εξάλλου, ο ίδιος ο άνθρωπος έχει την ανάγκη να αγκιστρωθεί στην ύπαρξή του και να διαφυλάξει την υγεία του. Η επιβίωση βρίσκεται στο επίκεντρο από ανθρωπολογική σκοπιά. Αυτό που μπορούμε να κρατήσουμε από τον κοινωνικό διάλογο σχετικά με τον κορωνοϊό και τη βιοπολιτική είναι η ανάγκη για διαμόρφωση νομοθετικού πλαισίου σχετικά με τη βιοϊατρική, τη βιοτεχνολογία και την προστασία των γενετικών πληροφοριών, ώστε να διασφαλίσουμε την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών στο μέλλον. Ο τρόπος διαχείρισης της πανδημίας επιτάχυνε αλλαγές που έχουν ήδη δρομολογηθεί και ανέδειξε ανάγκες για ρύθμιση που ήδη είχαν αρχίσει να διαφαίνονται. Ήταν απλά το σύμπτωμα και όχι η αιτία των αλλαγών που επήλθαν[10]. Γι’ αυτό και το διακύβευμα έγκειται στη μελλοντική διαχείριση των προβληματικών που αναδείχθηκαν μέσα από την πανδημία.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

1. Agamben, Giorgio, Homo sacer. Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, εκδ. Scripta, Αθήνα, 2005
2. M. Foucault, Ιστορία της σεξουαλικότητας. 1: Η βούληση για γνώση, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα, 2011
3. Foucault, Michel,The Birth of Biopolitics: Lectures at the Collège de France, New York: Picador, 1978-1979
4. Lemke Thomas, Biopolitics. Advanced Introduction,  New York University Press, 2011
5. Κοντιάδης Ξενοφώντας, Πανδημία, βιοπολιτική και δικαιώματα – Ο κόσμος μετά τον Covid-19, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 2020

---

1. Foucault, Michel,The Birth of Biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978-1979, New York: Picador
2. Lemke Thomas, Biopolitics. Advanced Introduction,  New York University Press, 2011, σελ. 464
3. Agamben, Giorgio, The enemy is not outside, it is within us, The Book Haven, 14 March 2020, διαθέσιμο στο: https://bookhaven.stanford.edu/2020/03/giorgio-agamben-on-coronavirus-the-enemy-is-not-outside-it-is-within-us
4. Agamben, Giorgio, Homo sacer. Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, 2005, εκδ. Scripta, Αθήνα, 2005, 
5. Lorenzini, Danielle, Biopolitics in the time of the Coronavirus, In the moment, Critical Inquiry, 2 Απριλίου 2020, διαθέσιμο στο https://critinq.wordpress.com/2020/04/02/biopolitics-in-the-time-of-coronavirus/
6. Μποτόπουλος, Β. Κωνσταντίνος, Κορωνοϊός και έκτακτη ανάγκη, Syntagmawatch.gr, 17 Μαρτίου 2020, διαθέσιμο στο: https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/koronoios-kai-ektakti-anagi/
7. Jörn Ahrens, Justus-Liebig-University Giessen, Germany, Theorising – Praise of Biopolitics? The Covid-19 Pandemic and the Will for Self-Preservation, Issue 45: Pandemic (im)possibilities vol. 1, 2 Ιουνίου 2020, Τhe European Sociologist, διαθέσιμοστο: https://www.europeansociologist.org/issue-45-pandemic-impossibilities-vol-1/theorising-%E2%80%93-praise-biopolitics-covid-19-pandemic-and-will
8. M. Foucault, Ιστορία της σεξουαλικότητας. 1: Η βούληση για γνώση, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα, 2011
9. Sotiris, Panagiotis, Against Agamben: Is a Democratic Biopolitics Possible?,Critical LegalThinking, 14 Μαρτίου 2020, διαθέσιμοστο https://criticallegalthinking.com/2020/03/14/against-agamben-is-a-democratic-biopolitics-possible/
10. Κοντιάδης Ξενοφώντας, Πανδημία, βιοπολιτική και δικαιώματα – Ο κόσμος μετά τον Covid-19, Αθήνα, 2020, Εκδόσεις Καστανιώτη

Γράφει η Έφη Καρμαντζάνη

ΟΜΙΛΟΣ ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ

Το αίνιγμα της βιοπολιτικής

Η έκρηξη της πανδημίας του κορονοϊού έφερε στο επίκεντρο της πολιτικής σύγκρουσης ζητήματα ζωής και θανάτου. Φανέρωσε έτσι την άμεση σχέση ανάμεσα σε πολιτικές παρεμβάσεις και τη βιολογική ζωή των πληθυσμών, αυτό δηλαδή που ονομάζουμε «βιοπολιτική». Ο Μισέλ Φουκό ήταν εκείνος ο οποίος επανέφερε την έννοια της βιοπολιτικής στη διεθνή θεωρητική συζήτηση και της έδωσε συστηματική μορφή, συνδέοντάς την με την ιστορία και την επιστημολογία

Με τον όρο «βιοπολιτική» ο Φουκό εννοούσε «τον τρόπο με τον οποίο επιχειρήθηκε, από τον 18ο αιώνα και μετά, να εξορθολογιστούν τα προβλήματα που έθεσαν στη διακυβερνησιακή πρακτική τα φαινόμενα που χαρακτήριζαν ένα σύνολο ζώντων συγκροτημένων σε πληθυσμό: υγεία, υγιεινή, γεννητικότητα, μακροζωία, φυλές…» (Μισέλ Φουκό, «Η γέννηση της βιοπολιτικής», Πλέθρον 2012, σελ. 289). Ο Φουκό όμως δεν επινόησε ούτε τον όρο ούτε την έννοια της βιοπολιτικής.

Μισέλ Φουκό

Ο Ρομπέρτο Εσπόζιτο, στο βιβλίο του «Bios» (Einaudi 2004), σημειώνει ότι ο πρώτος που χρησιμοποίησε αυτόν τον όρο ήταν πιθανότατα ο Σουηδός Rudolph Kjellen, το 1916. Στο βιβλίο του «Το κράτος ως μορφή ζωής», ο Kjellen περιέγραφε το κράτος όχι ως υποκείμενο δικαίου γεννημένο από μιαν ελεύθερη επιλογή και εθελούσια συμφωνία των πολιτών, αλλά ως «ζώσα μορφή», ως ένα σύνολο ανθρώπων που συμπεριφέρονται σαν να ήταν ένα μοναδικό άτομο.

Το 1920, ο βαρόνος Jacob von Uexküll θα αναλύσει το κράτος ως σώμα με βιολογική υπόσταση και μορφή. Το βιβλίο του με τίτλο «Staatsbiologie» έχει τον χαρακτηριστικό υπότιτλο «Ανατομία, φυσιολογία, παθολογία των κρατών». Σε αυτό υποστηρίζει ότι το γερμανικό κράτος απειλείται από μια σειρά ασθενειών, όπως ο ανατρεπτικός συνδικαλισμός και το δικαίωμα στην απεργία ή η εκλογική δημοκρατία κ.ά. Εναντίον αυτών των «παρασίτων» το κράτος πρέπει να αποκτήσει μιαν ιατρική αρμοδιότητα, ικανή να το προφυλάξει και να το θεραπεύσει.

Το 1938 δημοσιεύεται στο Λονδίνο το βιβλίο του Morley Roberts «Biopolitics», στο οποίο ξαναβρίσκουμε τον δεσμό πολιτικής και βιολογίας. Σύμφωνα με τον Roberts, η βιοπολιτική έχει το καθήκον από τη μια μεριά να εντοπίζει τους οργανικούς κινδύνους που απειλούν το πολιτικό σώμα και από την άλλη να προετοιμάζει τους μηχανισμούς άμυνας του κράτους.

Οι αμυντικοί μηχανισμοί του κράτους παραλληλίζονται με το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπινου οργανισμού, με τα αντισώματα και τα αντιγόνα του. Ο ναζισμός, με τις προσπάθειές του να «καθαρίσει» το πολιτικό σώμα, απαλλάσσοντάς το από τα «μολυσματικά» στοιχεία (τους Εβραίους, τους κομμουνιστές, όλους τους πολιτικούς του αντιπάλους), μετατρέπει τη βιοπολιτική σε «θανατοπολιτική».

Στη μεταπολεμική περίοδο, η έννοια της βιοπολιτικής, απαλλαγμένη τώρα από την τρομακτική ναζιστική υποθήκη, επανέρχεται στη θεωρητική συζήτηση. Ηδη στη δεκαετία του 1940, ο Γάλλος φιλόσοφος της επιστήμης Ζορζ Κανγκιλέμ διατύπωσε την ιδέα μιας «φιλοσοφίας της βιολογίας» σε αντιπαράθεση προς τη ρατσιστική βιολογία του ναζισμού. Το 1960, ο Aroon Starobinski θα εγκαινιάσει μια νέα φάση βιοπολιτικού προβληματισμού με το βιβλίο του «La Biopolitique. Essai d’ interpretation de l’ histoire de l’ humanité et des civilisations».

Σύμφωνα με τον Σταρομπίνσκι, η βιοπολιτική δεν παραγνωρίζει τις τυφλές δυνάμεις της βίας και της βούλησης για δύναμη, καθώς και τις αυτοκαταστροφικές τάσεις που υπάρχουν στον άνθρωπο και στον ανθρώπινο πολιτισμό. Αναγνωρίζει αντίθετα την ύπαρξή τους, αλλά αντιτάσσει σε αυτές τις πνευματικές δυνάμεις της δικαιοσύνης, της συμπόνιας και της αλήθειας. Το 1965, ο Εντγκάρ Μορέν, με το βιβλίο του «Introduction à une politique de l’ homme», θα ερμηνεύσει και αυτός τον δεσμό βιολογίας και πολιτικής με ουμανιστικούς όρους. Στη βιοπολιτική αποδίδει το καθήκον να απελευθερώσει την εξέλιξη του ανθρώπινου γένους από τις τάσεις του οικονομισμού και του παραγωγισμού.

Παρόμοιο ουμανιστικό προσανατολισμό έχουν και τα δοκίμια που συνθέτουν το δίτομο έργο «Cahiers de la biopolitique», το οποίο δημοσιεύτηκε στο Παρίσι στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Το 1970, δημοσιεύεται στην Αμερική το βιβλίο του Thomas Thorson «Biopolitics», σηματοδοτώντας την έναρξη ενός νέου κύκλου βιοπολιτικών μελετών. Εδώ η έννοια της βιοπολιτικής παραπέμπει σε εκείνους τους πολιτικούς επιστήμονες που χρησιμοποιούν τις βιολογικές έννοιες (κυρίως τη δαρβινική θεωρία της εξέλιξης) και τις τεχνικές της βιολογικής έρευνας, για να μελετήσουν και να ερμηνεύσουν την πολιτική συμπεριφορά.

Με τις έρευνές του ο Φουκό ανανέωσε τον θεωρητικό προβληματισμό περί βιοπολιτικής, παίρνοντας μεγάλες κριτικές αποστάσεις τόσο από τις ουμανιστικές ερμηνείες που διατυπώθηκαν στη Γαλλία όσο και από τις βιολογικές ερμηνείες που προτάθηκαν στον αγγλοσαξονικό κόσμο. Η βιοπολιτική εξετάζεται από τον Φουκό ως ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της άσκησης πολιτικής κυριαρχίας, ως ένας σημαντικός μετασχηματισμός της τέχνης διακυβέρνησης των ανθρώπων.

Στο Παλαιό Καθεστώς, ο κυρίαρχος, ο ηγεμόνας, δεν όφειλε να φροντίζει για το σώμα, την υγεία, τη ζωή ή τη σωτηρία των υπηκόων του. Στον 17ο και τον 18ο αιώνα επινοείται μια νέα μηχανική της εξουσίας, που θεμελιώνει σταδιακά τις δικές της διαδικασίες και αποκτά νέα εργαλεία κυριαρχίας και πολύ διαφορετικούς πειθαρχικούς και ελεγκτικούς μηχανισμούς.

Η πολιτική εξουσία ενδιαφέρεται τώρα για τον έλεγχο των σωμάτων και των συμπεριφορών τους και όχι πλέον για τον σφετερισμό της γης και των προϊόντων της. Από τη στιγμή άλλωστε που, με τη Γαλλική Επανάσταση, η εξουσία μεταβιβάζεται από τον απόλυτο μονάρχη στον «λαό», σκοπός της δεν είναι μόνο να εξασφαλίζει την υπακοή, αλλά και να επιδιώκει την ευημερία των κυβερνώμενων. Αναδύεται έτσι ένας νέος τύπος ορθολογικότητας στην πρακτική της διακυβέρνησης.

Η πολιτική εξουσία ενδιαφέρεται για τις διαδικασίες της βιολογικής ζωής, τη γέννηση, τον θάνατο, την αναπαραγωγή, την ασθένεια, διαδικασίες τις οποίες μελετούν οι επιστήμες (βιολογία, ιατρική) και τις καταγράφουν και ελέγχουν οι πρώτες δημογραφικές στατιστικές.

Αυτή η όλο και μεγαλύτερη διείσδυση της πολιτικής εξουσίας στο πεδίο της βιολογικής ζωής επικυρώνεται άλλωστε και με τις διακηρύξεις των δικαιωμάτων του ανθρώπου της επαναστατικής εποχής. Οι διακηρύξεις αυτές αναφέρονται στα δικαιώματα του ανθρώπου τόσο ως φυσικού όντος όσο και ως πολίτη. Ανοίγουν έτσι τον δρόμο στην κρατικοποίηση του βιολογικού πεδίου και στη ρύθμιση από το έθνος-κράτος όλο και ευρύτερων τομέων της ζωής (πρόληψη και ασφάλιση των ατυχημάτων, υγειονομική προστασία, νομική ρύθμιση της σεξουαλικότητας και της τεκνοποιίας κ.ο.κ.).

Αυτή η πολιτικοποίηση της βιολογικής ζωής συντελείται υπό την αιγίδα της δημοκρατίας και των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Σε αυτή τη διαδικασία η ιατρική παίζει έναν αποφασιστικό ρόλο, όχι μόνον επειδή προμηθεύει τις τεχνικές για τον έλεγχο των επιδημιών ή των ψυχικών ασθενειών και νομιμοποιεί το έργο της αστυνομίας που ελέγχει, απαγορεύει και καταστέλλει τρόπους ζωής αντίθετους προς τη «δημόσια υγεία», αλλά και επειδή διατυπώνει και προσφέρει το αναγκαίο έρεισμα «αλήθειας», προκειμένου να γίνεται ανεκτή αυτή η αυξανόμενη παρέμβαση στην ιδιωτική σφαίρα, στα ίδια τα σώματα των ατόμων.

Στις παραδόσεις των ετών 1978-79, ο Φουκό μετατοπίζει την προσοχή του από την ιατρική στην κυβερνητική δραστηριότητα ως διασταύρωση γνώσεων και τεχνικών διαχείρισης του παραγωγικού πληθυσμού, εντοπίζοντας στην οικονομική λογική και δραστηριότητα τη νεότερη, ωφελιμιστική και προσανατολισμένη στην παραγωγική απόδοση βιοπολιτική διακυβέρνηση.

Θανάσης Γιαλκέτσης

efsyn.gr